НАЙМААНЫ ЧУЛУУ

Төрийн БАЯНСАН /МЗЭ-ИЙН ШАГНАЛТ ЗОХИОЛЧ/       

  Буцах аргагүй хол явчихсан хойно цасан шуурга улам ширүүсэхэд бид дор дороо л түгшиж, яриа хөөрөө, инээд наргиа ч хумигдав.Алдхан зайг ч хамаагүй ардаа орхихын мөрөөс болж явахад ёдрын муухай цасан шуурга эрт галвын аварга жигүүртэн нисч ирээд хий далавчаараа зам харгуйг хумин авч, өөдөөс саад тотгор цацах шиг айдас төрүүлнэ. Жолоо барьж явсан эр замын ховил мөргүүлэн тэргээ эргэж хартал шарвуулчихаад, хэдэнтэй сулхан зүтгүүлж үзсэнээ хэлээ гарган, луухгар хүзүүгээ арынхаа түшлэгт нааж “үхэж байгаа” байдал үзүүлэнгээ:

            -Ёстой явахгүй нь. Ойр хавиас аччих чулуу олдох нь уу гээд урам нь нурам шиг хийсээд, осгож үхэх юм биш байгаа гэж дотроо зовнисон биднийг уриалж, малгайгаа даран өндөлзлөө. Бид гэдэг нь малчин гэхээсээ наймаачин талынхаа бүүргийг илүү налж ханхайсан нэг нутгийн ханагарууд. Манай сум хилийн боомтод ойр болохоор бид хүний өөрийн гэхгүй ноос ноолуур, арьс нэхийг ёстой л хамж аваад гадагш гарган түрийвчээ  мах ихтэй хуушуур шиг хөөрхөн болгож амжина. Түүндээ сэтгэл амар, цээж тэнэгэр явдаг байлаа.

“Та нар миний гараас хаашаа мултрах юм” гэх шиг шуурга шилбэ жиндүүлэн, илбэ шидийн амьтан үсчин цамнах  мэт цасан бургиас бүхээг рүү өнгөлзөн шургачина. Зүгээр сууж байгаад осгож үхэлтэй биш бууж, дугуй хүндрүүлчих юм хайхаас яах билээ. Бид хэдээс хамгийн ухаантай, наймааны одтой нь болох Түнжинхүү түрүүлж хаалга онгойлгоод:

            -Өндөр Ядамын зуслангийн хажууханд л ирсэн байна. Мориных нь аргамжаа холгүй байгаа даа гэж хурдан гэгчээр хашгирах шахам хэлэв. Ингэж бачим хашгирахаараа тэр ямар ч юмыг өмчлөөд авчихдаг юм. Өндөр Ядамын морио аргамждаг чулуу нэгэнт түүнийх болсныг мэдсэн бид өөр өөр зүг рүү бүдчин хар шуургыг хараан зүхэж явсаар өөрсдийнхөө чулууг олцгоов. Гар хоосон ирсэн хүн байсангүй. Тэрэгний эзэн:

            -Дахиад нэг нэг чулуу олоод ирвэл ч айлтгүй ээ гээд залхуурав бололтой тэрэгнийхээ  доогуур тонгойж, дэмий оролдож гарлаа. Цасан шуурга галзуурсан мэт исгэрнэ. Ойр хавьд дахиад тийм том чулуу байсангүй. Байсан ч олох аргагүй юм чинь. Харин сумын начин Хуягаа хаанаас олсон юм бүү мэд, нэг том хар хүрэн чулууг мөрлөөд хүчтэй шуурганд гуйвасхийн сүр бараатайхан хүрч ирлээ. Тосч авах гэхэд:

            -Буцааж авчирна аа, за юу гэж хэнд хэлж байгааг нь ойлгох аргагүй бувтнаад “ Чүү-ай” хэмээн хойт дугуйны тус тэрэгний нум нахилзтал тавьчихав. Чулуугаа ачаад цааш хөдлөхөд ачаа сайхан таарсан тул дугуйнд хүч өгч цас, шуургыг хага зүсэн явсаар бид зорьсон газраа саадгүй хүрлээ. Хятад улсын багашаархан сууринд очиход түнш маань баяр хөөр болон гүйж, цайлж дайлан, хэзээ ч гомдоож болохгүй сайн нөхрийн ёсоороо угтав. Насаар залуу, хангал адууг чихдээд чарлуулчих тэнхээтэй Хуягаа ачаагаа буулгаж, арьс нэхийгээ “сайн найзын” туслах Өвөр монгол залууд хүлээлгэж өгөх болов. Бид хэд халуун ханзан дээр хөрвөөж, амтат зоог барин, жүнз юм балгаж, цэц булаацалдан жаргаж байлаа. Энэ зуур Хуягаа нэг л удаа орж ирсэн юм. Тэр бидний зүг атаархах мэт харснаа юу ч хэлэлгүй ганц жүнз архи татаад ажлаа үргэлжлүүлэхээр гарч одлоо.

Түүнээс хойш төдий л удалгүй хүмүүсийн орилолдох дуу гадаа хадаж, бөөн шуугиан дэгдээд явчихав. Тэр их чимээн дотор ганц ч монгол үг сонсогдоогүй боловч биднийг хэрэгт дурлан гарч очиход нэг хятад эр атийсхийгээд түрүүлгээ харан уначихсан хэвтэнэ. Тэр ойлгомжгүй байдлыг харахаар зүг зүгээс хар хувцастай хүмүүс хэрээ шиг цувсаар зээлийг дүүргэж орхив.

Хэрвээ тэр үхчихсэн гэвэл аминдаа их л хайртай хүн байжээ гэсэн бодол зурсхийв. Дахиад гөвшүүлэхээс айгаад толгойгоо хоёр гараараа тэврэх гэж хичээсэн байв. Үхчихсэн хүний сүүлчийн үйлдэл ингэж амьд үлддэг байх нь гэж бодоод би амандаа Ногоон дарь эхийн зүрх уншив. Миний зүрх ч хачин чанга дэлсэж байлаа.

Харин Хуягаа аль хэзээний ачааг нь буулгасан хоосон тэвшин дээр нөгөө хэдэн чулуугаа хурдан хурдан өргөн, яарч адган ачиж байв. Хэрмэн хашааны булан тойроод хэдэн цагдаа ирж явлаа. Хуягаа тэднийг ирэхээс өмнө чулуугаа амжиж ачаад бидэн рүү харж зориг муутайхан инээмсэглэв. Түнжинхүү сүр сархийн ирж миний мөрнөөс татаад:

            -Цаад мангар чинь хүн алчихжээ гээд хөсөр хэвтэх иргэн хүнийг заав. Цагдаа нар Хуягааг шорон руу тууж одлоо. Үхсэн байсан уу, эсхүл үхсэн юм шиг хэвтсэн үү ямар ч байсан тэр иргэн хүнийг эмнэлэгт аваачсан юм. Биднийг ч бас шоронд хорих гэсэн боловч сайн түншийнхээ ач буянаар гавлуулалгүй салав.Түнш маань: “Эд бол сайн хүмүүс байгаа юм. Их сайн хүмүүс шүү” гэж өмгөөлсөөр байгаад баривчлуулсангүй.

Өвөр монгол залуугаас чухам юу болсныг сонсоод Хуягааг яах гэж тийм хэрэг хийснийг бид ойлгоогүй ээ. Түүхий эдээ хүлээлгэж өгснийхөө дараа тэр хэдэн чулуугаа л буцаагаад тэвш рүү дөхүүлж байж. Тэр үед хажуугийн гудмаар өнгөрч явсан иргэн хүн түүнийг хараад гүйж ирэн: “Ямар чулуу, хэний чулуу, яах гэж байгаа юм” гэхэд Хуягаа “Энэ миний чулуу, надад их хэрэгтэй” гэжээ. Нөгөө иргэн хүн чулуунуудыг баахан харж байснаа хаанаасаа ч гаргаж ирсэн юм бүү мэд хурц үзүүртэй алхаа хамгийн том хүрэн чулууны бөөрөнд зоочихсон байгаа юм. Тэгээд  “Ямар ч хэрэггүй чулуу, энд алт алга. Энд ч бас алт алга.”гэж унаж тусан,  зэгэл муухай дуу гарган инээхэд нь Хуягаа түүнийг ганцхан дэлсчихжээ.

Бид Хуягаатай уулзах гэж шоронгийн үүдээр эргэлдээд эргэлдээд чадсангүй. Ачаа ихтэй тул нөгөө хэдэн чулууг буулгаж хаяад л нутаг буцахаар хөдөллөө. Хилийн дээсы давав уу үгүй юу цасан шуурга маналзаж, нүд нүүргүй шавхуурдаад арга буюу нөгөө хэдэн чулуу бас Хуягаа дүүгээ бид үгүйлж эхэлсэн юм. Овор ихтэй ч хөнгөн ачаатай тэрэг жаахан муриганаж байгаад л хунгарт зоогдоно. Цаашаа явах аргагүй боллоо. Ойр хавьд ямар ч чулуу алга. Хүний нутагт хаясан чулуунуудаа би л лавтай хэлбэр дүрс, өнгө зүсээр нь санах гэж оролдоод чадсангүй. “Ямар ч байсан есөн чулуу байсан. Жолооч залхуураагүй бол арван чулуу хүний нутагт хаях байж шүү. Сумын начинтай нийлээд арван чулуу ч юм уу” гэж бодож байтал Түнжинхүү хажуунаас:

-Сүүлд Хуягаагийн авчирсан том хүрэн чулуу чинь Сайханбэр эмгэний дэрний чулуу шүү дээ гээд даарсандаа агжигнан чичирч хүйтэн архи балгав. Би давьхийтлээ цочив. Тэр Сайханбэр эмгэн нь миний эмээ болох хүн байсан юм гэнэ лээ. Гоо үзэсгэлэнгээрээ гайхагдсан тэр эмэгтэй өтөлсөн байтугай төрөл арилжсан хойноо ч олныхоо хайрласан сайхан бэр гэдэг нэрээрээ мөнхөрч, эх нутгийнхаа элгэн хүрэн чулуунд шингэсэн байж.

-Бид хэд чинь эзэнтэй л чулуунуудыг харь газар аваачаад хаячихаж. Эзэд нь биднээс нэхнэ дээ гэж хэлэхэд хамт яваа хэд маань намайг шоолж инээх гээд чадсангүй. Инээж чадсан ч инээсэн чигээрээ хөлдөх байлаа. Инээмсэглэсэн царайтай хүүр ямар харагдахыг би нэг муухан төсөөлж байна аа.

                                                                                    2010 он

*2010 оны Утгын чимэг наадмын тэргүүн дэд байрын шагналт бүтээл. Санкт-Петербургийн Их сургуулийн Дорно дахин судлалын хүрээлэнгээс бас “шилдэг”-ээр нэрлэж, Монголын нэн шинэ уран зохиолы өгүүллэгийн төрлийг  төлөөлөх судлагдахуун мөн хэмээжээ.

сэтгэгдэл үлдээх